Bilgisayar Kullanımında Dikkat Edilmesi Gerekenler...

ABD Ä°ÅŸ Ä°statistikleri Bürosu verilerine göre, bilgisayar kullanımına baÄŸlı saÄŸlık sorunları (yineleyen zorlayıcı travmalar-TZT) nedeniyle baÅŸvurular iÅŸle ilgili hastalıkların yüzde 64''ünü oluÅŸturmakta, yıllık 20 milyar dolarlık harcama gerektirmekte, aynı zamanda iÅŸ veriminde düşüşlere neden olmaktadır. Tüm dünyada bilgisayar kullanımı giderek yaygınlaşırken, bilgisayar kullanımının saÄŸlık üzerine etkileri de saÄŸlıkçıların gündemine girmeye baÅŸlamıştır. Bu sorunlar arasında göz ve kas iskelet sistemi sorunları önde gelirken, kiÅŸilik, sosyal ve ruhsal durum üzerine de etkileri olabileceÄŸi düşünülmektedir.

Hazırlayanlar:

Yrd. Doç. Dr. Tacettin Ä°nandı - Atatürk ü. Tıp Fak. Halk SaÄŸlığı Anabilim Dalı

Yrd. Doç. Dr. Ä°lknur Akyol - Atatürk ü. Tıp Fak. Göz Hast. Anabilim Dalı

Bilgisayar kullanıcılarının maruz kaldığı bir diÄŸer zararlı etken elektromanyetik dalgalardır. Ekranlarının oluÅŸturduÄŸu elektromanyetik alanlar, insan vücudu yüzeyinde havadaki toz parçacıklarını çeken bir elektriklenme oluÅŸturur (Elektromanyetik alanlar ekrandan uzaklaÅŸtıkça hızla azalır, ekranın ön kısmında en az düzeyde iken, yanlarında,üstünde ve arkasında fazladır).

TZT için risk etmenleri çevresel, fiziksel ve ruhsal olmak üzere üç grupta toplanmaktadır. Fiziksel risk etmenleri arasında; kas gücünün aşırı kullanılması, uygun olmayan duruÅŸ biçimi, uzun süre bilgisayar karşısında ara vermeden çalışmak yer alırken, ruhsal risk etmenleri arasında; aşırı iÅŸ yükü duygusu, stres, olumsuz iÅŸ ortamı iliÅŸkileri sayılabilir. Çevresel etmenler arasında gürültü, oda ısısı, nemi,aydınlatması ve ortamda bulunan araçların özellikleri bulunmaktadır.

Göz

Bilgisayar kullanımı sırasında gözler bir çok etkene baÄŸlı olarak az ya da çok etkilenir. Bu etkenler arasında monitörün özelliÄŸi, kullanıcının pozisyonu ve var olan kırma kusuru için gözlük kullanıp kullanmaması,odanın aydınlatması, ekranda ki ışık yansımaları, kullanılan zemin ve karakter özellikleri sayılabilir. Bilgisayar kullanımına baÄŸlı gözlerde yorgunluk, yanma hissi, kızarıklık, kaşıntı, sulanma, bulanık ya da çift görme gibi yakınmalar sıktır. Ä°ÅŸ yerinde yapılan bazı düzenlemeler ve kullanıcıların eÄŸitimi ile bu sorunların bir kısmı önlenebilir. Bilgisayar kullanırken kullanıcılar göz kapaklarını farkında olmadan daha az açıp kapatırlar (Ortalama dakikada 12 olan göz kırpma sayısı,bilgisayar kullanımı sırasında dakikada beÅŸe kadar düşebilmekte, bu da kuru göz yakınmalarına yol açabilmektedir). Bilgisayar monitörlerinden yayılan negatif yüklü partiküller, insan bedeninde ve gözlerde negatif elektrik yükü oluÅŸturarak havadaki pozitif yüklü toz parçacıklarını çekip gözlerde konjonktivite baÄŸlı yakınmalara neden olabilmektedir.

Kırma kusuru olup da gözlük kullanmayan kiÅŸiler, görme ile ilgili sorunların yanı sıra ekrana olan uzaklığı koruyamadıklarından olumsuz etkilere daha çok maruz kalabilirler. Özellikle 40-50 ve üzeri yaÅŸlardaki kiÅŸilerin, bilgisayar kullanırken 50-70 cm mesafeye göre düzenlenmiÅŸ gözlük kullanması gerekebilmektedir.

Kas iskelet sistemi

Bilgisayar kullanımı çok az deÄŸiÅŸen bir duruÅŸla, el bileÄŸi ve kolkaslarının benzer hareketleri yapmasını gerektiren bir uÄŸraÅŸtır. Bunedenle omurga, omuz, sırt, dirsek, el bileÄŸi ve parmaklara iliÅŸkin rahatsızlıklar sık görülür. Karpal tünel sendromu, ulnar sinir tutulumu, lateral medial epikondilitis, DeQuervian tenosinovitis,myofasial boyun aÄŸrısı TZT ile iliÅŸkili baÅŸlıca rahatsızlıklardır.

Karpal tünel sendromu, bilgisayar kullanıcıları arasında sık görülen, medial sinir ve fleksor tendonların tutulumunu içeren ve önemlisonuçlar doÄŸuran aÄŸrılı bir durumdur. Nedenleri arasında genetik yatkınlık ve yaÅŸam biçiminin önemli olduÄŸu bilinmektedir.

İşyeri düzeni ve korunma

Çalışma ortamında belirli standartların saÄŸlanması hem saÄŸlık hem de iÅŸverimi açısından oldukça önem taşır. Bu standartlar bilgisayar donanımının özellikleri, bilgisayarların yerleÅŸtirilmesi, sandalye,masa, odanın aydınlatması, temizliÄŸi gibi bir çok konuyu içermelidir.

Monitörün çözünürlüğünün yüksek, elektromanyetik etkisinin düşük olmasıaranan özelliklerdendir. Monitörler odada pencere ve lambalardan kaynaklanan ışık yansımaları en az olacak biçimde yerleÅŸtirilmelidir.Birden çok bilgisayarın bulunduÄŸu ortamlarda bilgisayarın yanında ve arkasında 120 cm''den daha az mesafede kimse çalışmamalıdır. Monitör kullanıcının tam karşısında, monitörün üst kenarı kullanıcının gözlericile aynı düzeyde olmalıdır.

Bilgisayar ekranı üzerinde ki ışık yansımaları görmeyi zorlaÅŸtırıp,kiÅŸinin bilgisayara gereÄŸinden fazla yaklaÅŸmasına ve iÅŸ veriminin düşmesine neden olur. Bu nedenle yansımalar önlenmelidir. Oda aydınlatmasının en azından gündüzleri gün ışığı ile saÄŸlanması yararlıolacaktır. Bazı floresan tipi lambalar ekrandaki yansımaları artırarak,gözle ilgili yakınmalara yol açabilmektedir. Oda aydınlatmasının normalden yarı yarıya daha az olması rahatlık saÄŸlayacaktır.

Ekran koruyucu: Toprak hattı olan ekran koruyucular bilgisayarın elektrik yükünün azaltılmasında etkili olmakta, bununla birlikte ortamın ve ekranın tozunun ıslak bezle sık sık alınması da özellikle gözlerde toza baÄŸlı yakınmaları azaltabilmektedir. Yine ekranın tozunun alınması görüntünün netleÅŸmesine de katkıda bulunmaktadır. Ekran parlaklığı ve kontrastının ayarlanması gözle ilgili yakınmaları azaltıcı olabilmektedir. Genellikle beyaz zemin üzerine siyah uygun birseçimdir.

Fare ve klavye: Fare kullanımına baÄŸlı travmalarda sık görülmekte olup, kullanım sırasında uyulmasında yarar olan öneriler ÅŸunlardır: Farenin olabildiÄŸince vücuda yakın tutularak omuz el bileÄŸi ve dirsekteki, gerilimin azaltılması,yüksekliÄŸin uygun olması ve kimi durumlarda fare yerine klavyenin kullanılmasıdır. Fare ve klavye kolların rahatlıkla ulaÅŸabileceÄŸi bir uzaklıkta ve yükseklikte olmalıdır.

Sandalye: Çalışma sandalyesinin tekerlekli, yükseklik ve sırtlığının ayarlanabilir olması, yanlarda kolları dinlendirebilecek yerlerinin olması önerilir. Çalışma sandalyesine oturulduÄŸunda gözlerin düzeyi ile bilgisayar ekranının üst kenarı 10-200 lik bir açı oluÅŸturmalı, sırtlık dik olmalıdır.

Kağıt askısı (document holder): Bilgisayar ekranının yanı sıra kağıt okumak baÅŸ ve gözlerin sık sık hareket etmesine, gözlerin sık sıkfarklı mesafeler için akomodasyon yapmasına neden olur ki bu da çeÅŸitli yakınmalara yol açar. Bu nedenle okunacak belgeler bilgisayar ekranına oldukça yakın ve göze ekranla eÅŸit uzaklıkta olur ise akomodasyona baÄŸlı yakınmalar azalacaktır. Bu amaçla kağıt askısı kullanılabilir.

Bilek Dinlendirici: Bilek dinlendiricilerin karpal tünel sendromunu önlemede yararları olabilir.Bilek dinlendiricinin bilgisayar kullanırken deÄŸil, dinlenme sırasında kullanılması önerilmektedir.

DuruÅŸ biçimi: Ä°yi bir duruÅŸ biçimi en az enerji ile en yüksek verimin elde edildiÄŸi, rahat bir biçimdir. Ä°yi bir duruÅŸun baÅŸlıca özellikleri; başın dik, sırtın destekli, kolların rahat, gözlerin bilgisayar ekranının üst düzeyi ile yakın düzeyde ve ekranın tam karşıda olmasıdır. Kullanıcının bilgisayara olan uzaklığı hem saÄŸlık hem de verim açısından önemlidir.Kullanıcının bilgisayara olan uzaklığının 50-70 cm olması önerilmektedir. Bilgisayarların yanları ve arkasında oturanlar daha uzak konumda olmalıdır. Bilgisayarın önündeki güvenli aralık yaklaşık 70 cm (yaklaşık eriÅŸkin kol boyu), diÄŸer yönlerinde ise 120 cm''dir. Bilgisayar ekranlarından yayılan ultraviyole ve elektromanyetik ışınlar çok fazla olmamakla birlikte, ekrana yaklaÅŸtıkça etkileri artmaktadır.

Ara verme alışkanlığı: Bir saatlik çalışma süresinde 5-15 dakikalık ara verilmesi, hem kas iskelet sistemi hem de göz ile ilgili yakınmaları azaltacaktır. Bu davranışın yakınmalar baÅŸlamadan önce de sergilenmesinin korunmada oldukça etkili olduÄŸu genel olarak kabul edilmektedir.

Ara verme ile ilgili bir yazar yazısında kısa, orta ve uzun süreli aralardan söz etmektedir. Kısa aranın yaklaşık her 10 dakikada bir 10 saniye kadar sürmesini, bilgisayardan biraz uzaklaşıp derin nefes alınmasını, göz kapaklarının açılıp kapatılmasını ve bilgisayar dışında farklı uzaklıktaki bir nesneye bakılmasını önermektedir. Orta büyüklükteki aranın ise yaklaşık her 1 saatte 5 dakika kadar sürmesini,ve bu arada ayaÄŸa kalkarak gerilmeyi; birkaç saatte bir ise daha büyük aralar verilmesini çay ya da kahve molasını önermektedir.

Ara vermeyi unutanlar, ara verme zamanı ve süresi konusunda kullanıcıya yardımcı olan PauseMe, MacBreakZ! gibi ücretsiz yazılımlar da elde edebilirler.

Ä°yi bir iÅŸ planı yaparak kullanıcılar bilgisayar iÅŸlerini güne yayarak,aralarda diÄŸer iÅŸleri yapabilirler. Ekip çalışması ve görev deÄŸiÅŸimi, görev çeÅŸitliliÄŸi iÅŸle ilgi yapılabilecek düzenlemeler arasında olabilir.

Egzersiz el ve bilek egzersizleri karpal tünel sendromunu ile ilgili yakınmaları azaltabilmektedir. El bileÄŸini güçlü ve esnek kılabilecek egzersizler korunma amacı ile sorun baÅŸlamadan önce yapılmalıdır. Aksidurumda var olan sorunu artırabilir. Akut durumlarda non steroidanti inflamatuvar ilaçlar, steroid tedavisi, dinlenme önerilebilir. Ä°laçve fizik tedaviye yanıt vermeyen durumlarda cerrahi tedavi ile baÅŸarılı sonuçlar alınabilir.